اعتبار سند چیست؟

اعتبار سند چیست؟ در نظام حقوقی ایران، اسناد تجاری یکی از مهم‌ترین ابزارهای اثبات حق و تنظیم روابط حقوقی میان افراد به شمار می‌روند.

اما همیشه این سؤال برای مردم پیش می‌آید که اعتبار سند چیست و چه عواملی می‌تواند یک سند را معتبر یا غیرمعتبر سازد؟

شناخت صحیح از مفهوم اعتبار سند، تمایز آن از اسناد جعلی یا بدون اثر حقوقی، و آگاهی از روش‌های قانونی برای اثبات یا رد اعتبار آن، می‌تواند از بروز اختلافات گسترده و هزینه‌های حقوقی جلوگیری کند.

با توجه به دعاوی تجاری مطروحه هدف این مطلب، تبیین دقیق مفهوم اعتبار سند، انواع اسناد از منظر قانونی، معیارهای تشخیص اعتبار و راهکارهای مقابله با اسناد فاقد اعتبار است؛ به گونه‌ای که شما خوانندگان محترم بتوانید با دیدی روشن و اطلاعاتی دقیق با مسئله برخورد کنید و در صورت نیاز از خدمات حقوقی مشاوران و وکلای متخصص بهره ببرید.

اعتبار سند چیست؟

در یک تعریف ساده و قابل درک، اعتبار سند به معنای قابلیت پذیرش و استناد یک نوشته یا مدرک در مراجع رسمی و قضایی برای اثبات یک دعوا یا دفاع در برابر آن است.

در واقع سندی معتبر محسوب می‌شود که مطابق با قانون تنظیم شده باشد، امضای اشخاص ذی‌نفع در آن وجود داشته باشد و محتوای آن خلاف قوانین و نظم عمومی نباشد.

با این حال ممکن است شخص مدعی شود که اصلا امضای او در پای یک سند عادی وجود ندارد یا حتی امضای او جعل شده است.

همچنین با این حال امکان اظهار انکار و تردید در خصوص سند رسمی وجود ندارد و شخص صرفاً می‌تواند مدعی شود که در پای سند رسمی، امضای او جعل شده است.

این قاعده به دلیل حمایت از اسناد رسمی و اعتبار آن ها در نظام‌های حقوقی پیش‌بینی شده است.

بر اساس ماده ۱۲۸۴ قانون مدنی، سند عبارت است از هر نوشته‌ای که در مقام دعوا یا دفاع، قابل استناد باشد.

به عبارت دیگر، هر نوشته‌ای سند نیست؛ مگر اینکه واجد شرایطی باشد که آن را برای استناد قانونی قابل قبول کند.

انواع اسناد از منظر اعتبار قانونی

سند رسمی: مطابق ماده ۱۲۸۷ قانون مدنی، اسنادی که توسط مأموران رسمی در حدود صلاحیت آن‌ها و با رعایت مقررات قانونی تنظیم شده باشد، سند رسمی محسوب می‌شوند.

• برای مثال: سند مالکیت رسمی به خصوص در رابطه با املاک، سند ازدواج، و سند رهن رسمی.

اعتبار سند رسمی بسیار بالاست و بدون نیاز به اثبات صحت امضای مندرج در  آن، توسط دادگاه‌ها پذیرفته می‌شود.

مگر اینکه خلاف آن توسط ادعای جعل اثبات گردد.

سند عادی: اسنادی که بین اشخاص تنظیم می‌شود و در دفاتر رسمی به ثبت نرسیده‌اند، سند عادی نام دارند.

• مانند قولنامه‌های دستی، رسید دریافت وجه، یا اجاره‌نامه غیررسمی.

اعتبار سند عادی نسبت به سند رسمی پایین‌تر است و اگر امضا، مهر و .. مندرج در آن مورد انکار یا تردید واقع شود، باید صحت آن از طریق کارشناسی خط یا شهود و قرائن دیگر اثبات شود.

در واقع حق هر کسی است که علیه سند عادی طرح شده علیه او، اظهار انکار و تردید کند و اثبات اینکه واقعا امضای آن شخص پای آن سند است، بر عهده طرف دیگر است.

سند تجاری: اسنادی مانند چک، سفته و برات، که تابع قانون تجارت هستند، اعتبار خاص خود را دارند.

قانون‌گذار برای این اسناد امتیازات خاصی مانند امکان صدور اجرائیه و توقیف اموال در نظر گرفته، مشروط به اینکه اصول تنظیم آن رعایت شده باشد.

اما در نهایت این اسناد جزوی از اسناد عادی محسوب می‌شوند.

چه عواملی بر اعتبار سند تأثیر می‌گذارند؟

اگر سند توسط کسی تنظیم شده که صلاحیت قانونی نداشته، مانند فردی بدون سمت رسمی یا جعل عنوان یا دارای حتی مقام رسمی غیرمرتبط، سند دارای اعتبار سند عادی خواهد بود.

رعایت مقررات شکلی

عدم رعایت فرم قانونی سند (مثل امضا، تاریخ، اثر انگشت) باعث بی‌اعتباری آن می‌شود.

برای مثال، اسنادی که امضا ندارند یا دارای خط‌خوردگی‌های مشکوک هستند، دچار ضعف در اعتبارند.

البته نکته مهم این است که سند بدون امضا، اصلا به شخص خاصی منتسب نمی‌شود و اصولاً بی‌اعتبار است.

وجود رضایت و اراده آزاد طرفین

اگر اثبات شود یکی از طرفین تحت اجبار، اکراه یا فریب سند را امضا کرده، اعتبار سند زیر سوال می‌رود.

تناقض با قوانین آمره و نظم عمومی

اگر سندی برخلاف قانون باشد، مانند سندی که در آن شرطی نامشروع آمده، دادگاه‌ها آن را فاقد اعتبار خواهند شناخت.

مهر، امضا و اثر انگشت

در اسناد عادی، وجود امضا یا اثر انگشت شرط اعتبار است.

در مواردی که شخص بی‌سواد است، صرفاً اثر انگشت کفایت می‌کند؛ اما نبود این مشخصات موجب تردید در اعتبار خواهد شد.

به خصوص در بعضی از اسناد تجاری مثل چک، قانونگذار تنها وجود امضا (و نه مهر) را شرط اعتبار سند تجاری دانسته است.

راهکارهای اثبات یا رد اعتبار سند در دادگاه

اگر یکی از طرفین دعوا، سند ارائه‌شده از سوی طرف مقابل را مورد انکار یا تردید بداند، باید به اصالت آن اعتراض کند.

در واقع این اظهار انکار یا تردید، حق هر شخص در مقابل سند عادی ابراز شده علیه او می‌باشد.

تنها در سند رسمی، طرف مقابل می‌تواند مدعی جعلی بودن سند شود و حتی باید ادعای جعل خود را به اثبات رساند.

درخواست کارشناسی خط و امضا

رایج‌ترین روش بررسی اصالت و اعتبار سند، ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری در خصوص اعتبار خط و امضا است.

استفاده از شهود یا سایر قرائن

در مواردی که امکان ارجاع به کارشناسی نیست، ممکن است دادگاه با توجه به اظهارات شهود، یا سایر مدارک و قرائن موجود، به اعتبار یا بی‌اعتباری سند پی ببرد.

تفاوت اعتبار سند در دعاوی کیفری و حقوقی

در پرونده‌های کیفری، دادگاه‌ها نسبت به اصالت اسناد دقت بیشتری دارند؛ چون موضوع ممکن است منجر به مجازات شود در حالی که اصل بر بی‌گناهی متهمین است.

بنابراین اگر سندی در دعوای کیفری جعلی بودن سند ادعا شود، دادگاه به دقت به آن رسیدگی می‌کند و جعل می‌تواند منجر به محکومیت کیفری نیز شود.

اما در دعاوی حقوقی، بیشتر بر صحت ظاهری و شرایط شکلی سند توجه می‌شود.

برای مثال، یک سند عادی با امضای طرفین، در صورت عدم اعتراض، می‌تواند در اثبات یک بدهی یا تعهد موثر باشد.

اهمیت مشاوره حقوقی در تشخیص اعتبار سند

بسیاری از افراد هنگام تنظیم سند یا درگیر شدن در دعاوی، به دلیل عدم آگاهی از قواعد قانونی، دچار زیان می‌شوند.

مشاوره با وکیل متخصص در امور اسناد، می‌تواند از تنظیم اسناد مخدوش، یا پذیرش اسناد فاقد اعتبار جلوگیری کند.

مجموعه حقوقی ما با تجربه‌ای گسترده در دعاوی مربوط به اعتبار سند، آماده ارائه خدمات مشاوره و پیگیری پرونده‌های شماست.

نتیجه‌گیری

اعتبار سند مفهومی کلیدی در نظام حقوقی ایران است که هم در دعاوی حقوقی و هم در دعاوی کیفری نقش محوری دارد.

شناخت انواع سند، شرایط شکلی و ماهوی آن، و آگاهی از روش‌های دفاع یا اثبات اعتبار، به شهروندان کمک می‌کند تا در معاملات و دفاع از حقوق خود آگاهانه‌تر عمل کنند.

در نهایت، مشورت با وکلای با تجربه می‌تواند گام مهمی در پیشگیری از ضررهای حقوقی باشد.

سوالات متداول

• اگر سندی بدون امضا باشد، آیا هنوز هم اعتبار دارد؟

خیر، امضا جزء ارکان اصلی اعتبار اسناد است.

در هر سندی نبود امضا معمولاً موجب بی‌اعتباری آن می‌شود، مگر اینکه قرائن دیگری مانند شهود آن را تأیید کنند.

• آیا می‌توان اسناد عادی را به اسناد رسمی تبدیل کرد؟

بله، اصولاً در مواردی مانند قولنامه‌های ملکی، امکان تبدیل آن به سند رسمی با مراجعه به دفاتر اسناد رسمی وجود دارد.

• در چه صورت می‌توان به اعتبار سند رسمی اعتراض کرد؟

اگر ادعای جعل، اکراه، یا عدم صحت مندرجات سند وجود داشته باشد، با ارائه دلایل می‌توان در دادگاه به اعتبار سند رسمی نیز اعتراض کرد.

در صورتی که درباره اعتبار اسناد یا دعاوی مربوط به آن با ابهام یا مشکل حقوقی مواجه هستید، می‌توانید با مجموعه حقوقی ما تماس بگیرید.

وکلای متخصص ما آماده ارائه راهکارهای مؤثر و پیگیری پرونده شما هستند.