جرم محاربه و مجازات محارب چیست؟

جرم محاربه و مجازات محارب چیست؟ یکی از مهم‌ترین وظایف حکومت، برقراری امنیت می‌باشد.

شاخه‌های مختلف امنیت، نظیر امنیت روانی، فرهنگی و اقتصادی در پرتو امنیت عمومی تضمین می‌شوند.

قانون‌گذار ایرانی به منظور تامین امنیت، نسبت به جرم انگاری برخی کنش‌های بشری مبادرت ورزیده است.

در این مطلب به بررسی جرم محاربه به عنوان یکی از جرائم علیه امنیت عمومی، خواهیم پرداخت.

جرم محاربه چیست؟

این واژه از حرب (جنگ و ستیز) که مخالف سلم (صلح و سازش) می‌باشد؛ ساخته شده است.

محاربه جرمی حدی می‌باشد که مطابق ماده ۱۵ قانون مجازات اسلامی، موجب، نوع، میزان و کیفیت حدود در شرع مقدس تعیین شده است.

مطابق ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی و دعاوی کیفری جرم محاربه عبارت از کشیدن سلاح به قصد جان، مال یا ناموس مردم یا ارعاب آنها است، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد.

هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد و نیز کسی که به روی مردم سلاح بکشد، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود، محارب محسوب نمی‌شود.

جرم محاربه یعنی فرد یا افرادی بدون قصد و انگیزه شخصی و از طریق کشیدن سلاح، به هدف جان، مال، ناموس یا ارعاب آنها موجب ناامنی شوند.

عناصر تشکیل دهنده جرم محاربه

• عنصر قانونی.

همانطور که اشاره شد؛ قانون‌گذار در ماده ۲۷۹ قانون مجازات اسلامی به جرم انگاری آن پرداخته است.

• عنصر مادی.

زمانی که شخص دست به سلاح برده و موجب ترس و وحشتی که امنیت مردم و جامعه را از بین می برد؛ شود.

• عنصر روانی.

قصد کشیدن سلاح در سوء نیت عام و قصد تعرض به جان، مال، ناموس یا ارعاب و وحشت مردم در سوء نیت خاص مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

شرایط تحقق جرم محاربه

حقوقدانان نظر به رکن قانونی جرم محاربه، شرایطی را برای تحقق آن بیان کرده‌اند.

محاربه جرمی مقید می‌باشد.

پس کشیدن سلاح باید موجب ناامنی محیط گردد.

ابزار مذکور باید عرفا از مصادیق سلاح به شمار برود که گرم یا سرد بودن آن نیز تفاوتی ندارد.

کشیدن سلاح مستلزم استفاده عملی (مثلا شلیک کردن) از آن نمی‌باشد.

پس صرف کشیدن و نشان دادن سلاح، حتی اگر حمله‌ای با آن صورت نگیرد ولی موجب سلب امنیت گردد؛ محاربه محسوب می‌شود.

جرم محاربه، هم دارای سوء نیت عام و هم سوءنیت خاص می‌باشد اما قصد غیر مستقیم هم کفایت می‌کند.

فرضا فردی به نیت ربودن هواپیما با علم به سالب امنیت بودن عمل خود اقدام به کشیدن سلاح می‌کند و عملا قصد غیر مستقیم سلب امنیت را داشته پس محارب محسوب خواهد شد.

قانون‌گذار، ارتکاب محاربه را چه از سوی زن یا مرد، چه در شهر یا خارج از شهر و چه در روز یا شب باشد ممکن دانسته و از این جهت محدودیتی برای شمول ماده ۲۷۹ قائل نشده است.

استفاده از واژه مردم در ماده مذکور مبین اهمیت عمومی بودن عمل فرد می‌باشد.

از همین رو، در ادامه ماده آمده است که کشیدن سلاح با انگیزه شخصی بدون جنبه عمومی، محاربه محسوب نمی‌شود.

ترسیدن حتی یک نفر نیز برای وقوع محاربه کافی است (مشروط بر اینکه محارب انگیزه شخصی نداشته باشد) و ارعاب تعداد زیادی از مردم ضرورتی ندارد.

خود مرتکب طوری برخورد کرده که از ترسیدن مردم و سلب امنیت عمومی جلوگیری کند.

مثلا حرکات وی بیانگر مزاح بودن عمل وی باشد.

طبیعتا در این حالت، جرم محاربه رخ نداده است.

دامنه سلاح در محاربه

همانطور که بیان شد؛ کشیدن سلاح از اساسی ترین عناصر جرم محاربه می‌باشد. سوالی که به ذهن می‌رسد این است که چه ابزاری سلاح در نظر گرفته می‌شود؟

در خصوص مصادیق سلاح بین حقوقدانان اختلاف نظر وجود دارد.

به طور کلی، منظور از سلاح، ابزاری است که به جهت جنگیدن به کار می‌رود.

در این وضعیت باید دید که برداشت عرف از واژه سلاح چیست.

به نظر می‌رسد که مطابق عرف و نظریه مشورتی ۲۲۱۸/۹۳/۷-۱۳۹۳/۰۹/۱۷، سلاح به دو نوع گرم (نارنجک و تفنگ) و سرد (قمه و چاقو) تقسیم می‌شود.

همچنین به نظر می‌رسد اشیایی نظیر سنگ یا چوب و اعمالی همچون اسیدپاشی یا آتش زدن از شمول عنوان سلاح و در نتیجه محاربه خارج می‌گردند.

قاضی در این موارد می‌تواند به قانون مجازات قاچاق اسلحه و مهمات و دارندگان سلاح و مهمات غیر مجاز و موادی از قانون مجازات اسلامی نظیر بند ۳ ماده ۶۵۱ استناد نماید.

فرض کنید فردی با کشیدن یک کلت اسباب بازی دیگری را تهدید و موجب ارعاب وی می‌شود؛ آیا می‌توان رفتار او را محاربه تلقی کرد؟

خیر، مطابق نظریه مشورتی ۴۰۹۹/۷-۱۳۷۹/۰۵/۰۵ نمی‌توان استفاده کنندگان از سلاح تقلبی و بدلی را محارب دانست.

استفاده از سلاح برای مقابله با محاربان

مطابق ماده ۲۸۰ قانون مجازات اسلامی فرد یا گروهی که برای دفاع و مقابله با محاربان، دست به اسلحه ببرد محارب نیست.

هرگاه شرایط دفاع مشروع مذکور در ماده ۱۵۶ قانون مجازات اسلامی وجود داشته باشد، آنگاه می‌توان گفت اشخاص مذکور در ماده فوق، مجرم به جرم محاربه نیستند.

نحوه اثبات جرم محاربه

مطابق ماده ۱۷۲ قانون مجازات اسلامی، ۱ مرتبه اقرار سالم (مثلا تحت شکنجه گرفته نشده باشد) کفایت می‌کند.

همچنین مطابق ماده ۱۹۹ قانون مذکور، شهادت ۲ مرد عادل (تعریف و شرایط فرد عادل در ماده ۱۸۱ آمده است) برای اثبات جرم محاربه کافی است.

در نهایت مستند به ماده ۲۱۱ قانون فوق الذکر، جرم محاربه، با علم قاضی نیز قابل اثبات است.

مجازات محارب چیست؟

قانون‌گذار با عنایت به آیه ۳۳ سوره مبارکه مائده به بیان مجازات محارب در ماده ۲۸۲ قانون مجازات اسلامی پرداخته است.

حد محاربه یکی از چهار مجازات زیر است.

• اعدام.
• صلب.
• قطع دست راست و پای چپ.
• نفی بلد.

اعدام

اعدام یکی از مجازات محارب است.

مستند به موادی از آئین نامه نحوه اجرای احکام حدود، سلب حیات و قطع عضو مجازات مذکور حین طلوع آفتاب و به شیوه‌ای مشخص که کمترین میزان خشونت و آزار را داشته باشد، اجرا می‌گردد.

صلب

مستند به موادی از آئین نامه فوق الذکر، محکوم را  به مدت ۳ روز (سه روز و دو شب) پشت به صلیب و رو به قبله در فضای باز آویزان کرده و با غروب آفتاب روز سوم، از چوبه دار صلیب شکل پایین آورده و اگر زنده باشد او را رها می‌کنند.

قطع دست راست و پای چپ

نحوه اجرای حد قطع دست و پای محارب مطابق با مجازات پیش بینی شده در ماده ۲۷۸ قانون مجازات اسلامی برای سارق می‌باشد.

نفی بلد

از دیگر مجازات محارب می‌توان به نفی بلد اشاره نمود.

الزام محارب به سکونت در مکانی خاص، به نحوی که مجاز به ترک محل، مراوده و معاشرت با کسی نبوده و مستمرا تحت مراقبت باشد.

همچنین محارب امکان استفاده از ابزار ارتباطی نظیر گوشی یا اینترنت را نداشته و صرفا به رسانه‌های ملی همچون رادیو و تلوزیون دسترسی خواهد داشت.

مطابق ماده ۲۸۴ قانون مجازات اسلامی، مدت نفی بلد در هر حال کمتر از یک سال نیست.

اگر چه محارب بعد از دستگیری توبه نماید و در صورتی که توبه نکند همچنان در تبعید باقی می‌ماند.

مطابق ماده ۲۸۳ قانون مجازات اسلامی، انتخاب هر یک از مجازات‌های چهارگانه مذکور در ماده ۲۸۲ به اختیار قاضی می‌باشد.

البته رواست که قاضی مبتنی بر نحوه ارتکاب و میزان آثار جرم در جامعه فقط یکی از مجازات مذکور را معین نماید.

مجازات شروع به محاربه و معاونت در آن

یکی از خلاءهای قانونی در نظام حقوق کیفری ایران، بحث تعیین مجازات شروع به جرم یا معاونت به جرم محاربه می‌باشد.

مطابق مواد ۱۲۲ و ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی مجازات شروع به جرم و معاونت در آن، بر اساس مجازات اصلی آن جرم تعیین می‌گردد.

همانطور که بیان شد ماده ۲۸۲ قانون مذکور اقدام به بیان ۴ مجازات متفاوت برای جرم محاربه کرده است.

لذا مجازات شروع به جرم یا معاونت در محاربه در هر کدام از ۴ مجازات مذکور متفاوت خواهد شد.

مثلا اگر قاضی برای محارب مجازات قطع دست و پا را در نظر بگیرد؛ مستند به بند ب ماده ۱۲۲، مجازات شروع به جرم آن برابر با حبس تعزیری درجه ۵ خواهد بود.

البته برخی حقوقدانان نیز در این باره معتقدند که می‌بایست مجازات شدیدتر یعنی اعدام را مورد توجه قرار داد.

نظر به این امر، مجازات شروع به جرم محاربه حبس درجه چهار و مجازات معاونت در آن حبس درجه دو یا سه خواهد بود.

نظام تخفیف و تعلیق

در تخفیف یا تعلیق مجازات محارب از آنجا که محاربه جرمی حدی می‌باشد؛ تخفیف یا تعلیق آن ممکن نیست.

مطابق صدر و بند ث ماده ۴۷ قانون مجازات اسلامی، صدور قرار تعلیق در اجرای مجازات شروع به جرم محاربه و معاونت در آن ممنوع می‌باشد.

از طرفی این دو جرم تعزیری بوده و طبیعتا قاضی مختار به تخفیف آنها است.

آیا توبه در جرم محاربه تاثیر دارد؟

توبه محارب پیش از دستگیری باعث عدم تعقیب، عدم صدور کیفرخواست و سقوط مجازات خواهد بود.

توبه محارب نه تنها پس از دستگیری، حتی پس از تسلط بر متهم هم پذیرفته نخواهد شد.

مثلا زمانی که پلیس محل اختفای آنها را تحت محاصره قراره داده باشد.

قانون‌گذار ایرانی علاوه بر ماده ۲۷۹ قانون مجازات (کشیدن سلاح) موادی را بیان کرده است که در آنها فرد مرتکب، بدون سلاح کشیدن، در حکم محارب یا مشمول مجازات محارب قرار گرفته است.

از مستندات این تعدد مصداقی می‌توان به ماده ۶۸۷ قانون مجازات اسلامی اشاره نمود.

تخریب، ایجاد حریق، از کار انداختن یا ایجاد خرابکاری در موارد ذیل بدون قصد ایجاد خلل در نظم و امنیت عمومی سه تا ده سال حبس خواهد داشت.

• شبکه‌های آب و فاضلاب، برق، نفت و گاز.
• پست و تلگراف، تلفن و مراکز‌ فرکانس.
• رادیو، تلویزیون و متعلقات مربوط به آنها.
• سد، کانال، انشعاب لوله‌کشی و نیروگاه‌های برق.
• خطوط انتقال ‌نیرو و مخابرات.
• کابل‌های هوایی، زمینی یا نوری.
• دستگاه‌های تولید و توزیع و انتقال کابل‌ها که به هزینه یا سرمایه دولت یا با سرمایه مشترک دولت و ‌بخش غیر دولتی یا توسط بخش خصوصی برای استفاده عمومی ایجاد شده است.
• علائم راهنمایی و رانندگی و سایر علائمی که به منظور حفظ ‌جان اشخاص یا تامین تاسیسات فوق یا شوارع و جاده‌ها نصب شده است.

در صورتی که اعمال مذکور به منظور اخلال در نظم و امنیت جامعه و مقابله با حکومت اسلامی‌باشد مجازات محارب را خواهد داشت.

در نهایت، قانون‌گذار ایرانی متاثر از رویکرد فقهی و به منظور حفظ امنیت جامعه نسبت به جرم انگاری جرم محاربه مبادرت ورزیده است.

ظرافت‌های خاص حقوقی، تعدد مصداقی و شدت مجازات‌ها، این جرم را در دسته جرایم پیچیده قرار می‌دهد.

سوالات متداول

• آیا امکان عفو محارب وجود دارد؟

بله، چنانچه محاربه با اقرار ثابت شده باشد؛ قاضی مطابق با مستندات پرونده و بر اساس فرآیند دادرسی می‌تواند از رئیس قوه قضائیه درخواست پیگیری عفو محارب توسط رهبر داشته باشد.

• کدام دادگاه صلاحیت رسیدگی به جرم محاربه را دارد؟

مرجع رسیدگی کننده به جرم محاربه دادسرا و دادگاه انقلاب می‌باشد.

• تاثیر توبه بر مجازات نفی بلد محارب چیست؟

چنانچه محارب پس از دستگیری نیز توبه کند؛ مدت نفی بلد کمتر از ۱ سال نخواهد بود و در صورتی که توبه نکند همچنان در تبعید باقی خواهد ماند.

به منظور دریافت مشاوره و کسب اطلاعات بیشتر در خصوص جرم محاربه و مجازات محارب می‌توانید با مشاورین موسسه دادفروز در ارتباط باشید.